პერსონალიზებული mRNA ვაქცინები: იწყება კიბოს მკურნალობის ახალი ეპოქა — მაგრამ ყველასთვის ხელმისაწვდომი იქნება?

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

კიბო მსოფლიოს ერთ-ერთ უმთავრეს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევად რჩება. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო ათწლეულებში მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა ქირურგიული, სხივური, მედიკამენტური და იმუნოთერაპიული მკურნალობის შესაძლებლობები, მრავალი ავთვისებიანი სიმსივნის შემთხვევაში დაავადების განმეორება (რეციდივი) კვლავ სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. სწორედ ამიტომ, თანამედროვე ონკოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია ისეთი მკურნალობის შექმნა, რომელიც კონკრეტული პაციენტის სიმსივნის ბიოლოგიურ თავისებურებებს მოერგება და იმუნურ სისტემას მაქსიმალურად მიზნობრივად აამოქმედებს [1,2].

ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული თერაპიული ვაქცინები. ეს ტექნოლოგია ეფუძნება ზუსტი მედიცინის პრინციპს და თითოეული პაციენტისთვის ინდივიდუალურად იქმნება. განსხვავებით ინფექციური დაავადებების საწინააღმდეგო ვაქცინებისგან, რომლებიც დაავადების პრევენციას ემსახურება, აღნიშნული ვაქცინები უკვე არსებული სიმსივნის წინააღმდეგ გამოიყენება და მიზნად ისახავს ორგანიზმის იმუნური სისტემის სწავლებას, რათა მან ამოიცნოს და გაანადგუროს კონკრეტული სიმსივნური უჯრედები [2,3].

პირველმა კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა იმედისმომცემი შედეგები, განსაკუთრებით მელანომისა და ზოგიერთი სხვა მუტაციურად მდიდარი სიმსივნის შემთხვევაში. თუმცა, ამ ეტაპზე ტექნოლოგია ჯერ კიდევ კლინიკური განვითარების პროცესშია და მისი ფართო გამოყენება საჭიროებს დამატებით მტკიცებულებებს უსაფრთხოების, ეფექტიანობის, ხანგრძლივი შედეგებისა და ხელმისაწვდომობის შესახებ [1–4].

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან ეს საკითხი მხოლოდ სამეცნიერო მიღწევა არ არის. ის უკავშირდება სამართლიანობას, ინოვაციებზე თანაბარ ხელმისაწვდომობას, ჯანდაცვის სისტემების მზადყოფნასა და იმ ინფრასტრუქტურის განვითარებას, რომელიც აუცილებელია მომავლის პერსონალიზებული მედიცინისათვის. სწორედ ამიტომ, ამ თემის სწორად გააზრება მნიშვნელოვანია როგორც პაციენტებისთვის, ისე კლინიცისტების, მკვლევრებისა და ჯანდაცვის პოლიტიკის შემმუშავებლებისთვის.

პრობლემის აღწერა

ბოლო წლებში ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებულმა ტექნოლოგიებმა მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა. თუ თავდაპირველად საზოგადოების ყურადღება ამ პლატფორმამ ინფექციური დაავადებების საწინააღმდეგო ვაქცინების შექმნისას მიიპყრო, დღეს იგივე ტექნოლოგია აქტიურად ვითარდება ონკოლოგიაშიც.

პერსონალიზებული თერაპიული ვაქცინის მთავარი თავისებურება ის არის, რომ იგი უნივერსალური პრეპარატი არ არის. თითოეული ვაქცინა მხოლოდ ერთი კონკრეტული პაციენტისათვის იქმნება, რადგან თითოეულ სიმსივნეს უნიკალური გენეტიკური ცვლილებები ახასიათებს. სწორედ ეს განსხვავებები განსაზღვრავს იმ სამიზნეებს, რომელთა ამოცნობაც იმუნურმა სისტემამ უნდა შეძლოს [2,5].

მკურნალობის პროცესი რამდენიმე ეტაპს მოიცავს:

• სიმსივნიდან ნიმუშის აღება;
• გენომური და მოლეკულური ანალიზი;
• სიმსივნისთვის დამახასიათებელი უნიკალური ანტიგენების იდენტიფიცირება;
• ინდივიდუალური ვაქცინის შექმნა;
• ვაქცინის გამოყენება იმუნოთერაპიის სხვა მეთოდებთან კომბინაციაში.

ამ მიდგომის მთავარი მიზანია იმუნური პასუხის გაძლიერება იმ სიმსივნური უჯრედების წინააღმდეგ, რომლებიც ჩვეულებრივ იმუნურ კონტროლს თავს არიდებენ.

ქართველი მკითხველისთვის ამ თემას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს რამდენიმე მიზეზის გამო. საქართველოში, ისევე როგორც მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში, კიბოს შემთხვევების რაოდენობა იზრდება მოსახლეობის დაბერების, ცხოვრების წესის ცვლილებისა და დიაგნოსტიკური შესაძლებლობების გაუმჯობესების ფონზე. შესაბამისად, ინოვაციური მკურნალობის მეთოდების განვითარება მომავალში ადგილობრივი ონკოლოგიური პრაქტიკის მნიშვნელოვან ნაწილად შეიძლება იქცეს.

ამავე დროს, მნიშვნელოვანია რეალისტური მოლოდინების ჩამოყალიბება. სოციალურ ქსელებში ხშირად ვრცელდება არასწორი ინფორმაცია, თითქოს „კიბოს ვაქცინა უკვე შეიქმნა“ და დაავადების სრულ განკურნებას უზრუნველყოფს. სინამდვილეში საუბარია ექსპერიმენტულ, ინდივიდუალურად შექმნილ თერაპიულ ვაქცინებზე, რომლებიც ჯერ კიდევ ფართომასშტაბიანი კლინიკური შეფასების პროცესშია და სტანდარტულ მკურნალობას არ ანაცვლებს [3,4].

სწორედ ამიტომ, საზოგადოებისთვის სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც თავად სამეცნიერო პროგრესი. მსგავსი თემების რეგულარული ანალიზი, მათ შორის SheniEkimi.ge-სა და PublicHealth.ge-ზე, ხელს უწყობს საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებასა და ინოვაციური მედიცინის მიმართ რეალისტური მოლოდინების ჩამოყალიბებას.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული თერაპიული ვაქცინების საფუძველი იმუნოლოგიისა და სიმსივნის გენომიკის უახლესი მიღწევებია. ავთვისებიანი სიმსივნის უჯრედები ჯანმრთელი უჯრედებისგან განსხვავდება იმით, რომ მათში მრავალი გენეტიკური ცვლილება გროვდება. ამ ცვლილებების შედეგად წარმოიქმნება ახალი ცილები, ე.წ. ნეოანტიგენები, რომლებიც ჯანმრთელ ქსოვილებში არ გვხვდება და იმუნური სისტემისთვის უცხო სამიზნეს წარმოადგენს [1,2].

ნორმალურ პირობებში სიმსივნეს შეუძლია სხვადასხვა მექანიზმით თავი აარიდოს იმუნური სისტემის კონტროლს. სწორედ ამიტომ, მხოლოდ იმუნური პასუხი ხშირად საკმარისი არ არის დაავადების შესაჩერებლად. პერსონალიზებული ვაქცინის მიზანია ამ „დამალული“ სამიზნეების წარმოდგენა იმუნური სისტემისთვის, რათა გააქტიურდეს ციტოტოქსიკური T-ლიმფოციტები და მიზანმიმართულად გაანადგურონ სიმსივნური უჯრედები [2,3].

ვაქცინის შექმნის პროცესი მოიცავს რამდენიმე მაღალტექნოლოგიურ ეტაპს:

• სიმსივნური ქსოვილისა და ჯანმრთელი ქსოვილის გენომური სეკვენირება;
• ბიოინფორმატიკული ანალიზი;
• ნეოანტიგენების შერჩევა;
• ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავის სინთეზი;
• ვაქცინის წარმოება მაღალი ხარისხის სტანდარტების დაცვით;
• პაციენტისთვის ინდივიდუალური თერაპიის დაწყება.

მთელი ეს პროცესი, როგორც წესი, რამდენიმე კვირას მოითხოვს, რაც თანამედროვე ბიოტექნოლოგიური შესაძლებლობების ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი მაგალითია.

განსაკუთრებით საინტერესოა ის ფაქტი, რომ აღნიშნული ვაქცინები უმეტეს შემთხვევაში გამოიყენება უკვე დამტკიცებულ იმუნოთერაპიასთან, განსაკუთრებით იმუნური საკონტროლო წერტილების ინჰიბიტორებთან, კომბინაციაში. ასეთი მიდგომა მიზნად ისახავს როგორც იმუნური პასუხის გაძლიერებას, ისე სიმსივნის მიერ იმუნური სისტემის დათრგუნვის შემცირებას [3,4].

ამჟამინდელი მონაცემები განსაკუთრებით იმედისმომცემია:

• მელანომის შემთხვევაში;
• ფილტვის ზოგიერთი ტიპის კიბოს დროს;
• მსხვილი ნაწლავის გარკვეული სიმსივნეების დროს;
• შარდის ბუშტისა და სხვა მაღალი მუტაციური ტვირთის მქონე ავთვისებიანი სიმსივნეების შემთხვევაში.

თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ყველა სიმსივნე ერთნაირად არ რეაგირებს. მაგალითად, დაბალი მუტაციური აქტივობის მქონე სიმსივნეებში ნეოანტიგენების რაოდენობა მცირეა, რაც პერსონალიზებული ვაქცინის ეფექტიანობას შესაძლოა ამცირებდეს. ამიტომ, ამ ტექნოლოგიის გამოყენების სფერო მომავალშიც ინდივიდუალურ შეფასებას დაეფუძნება.

ასევე გასათვალისწინებელია, რომ მკურნალობა სრულად ვერ ჩაანაცვლებს ონკოლოგიის უკვე დამკვიდრებულ მეთოდებს. ქირურგიული მკურნალობა, სხივური თერაპია, ქიმიოთერაპია, მიზნობრივი თერაპია და იმუნოთერაპია კვლავ რჩება თანამედროვე ონკოლოგიის ძირითად საყრდენად, ხოლო პერსონალიზებული ვაქცინები, სავარაუდოდ, მათი დამატებითი კომპონენტი იქნება [4,5].

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში გამოქვეყნებული კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული ვაქცინები რეალურ პოტენციალს ფლობს, თუმცა არსებული მონაცემები ჯერ კიდევ შეზღუდულია და საბოლოო დასკვნების გასაკეთებლად დამატებითი კვლევებია საჭირო.

ყველაზე ფართოდ განხილულ კვლევებს შორისაა მელანომის მქონე პაციენტებში ჩატარებული II ფაზის კვლევა, სადაც პერსონალიზებული ვაქცინა კომბინირებული იყო პემბროლიზუმაბთან. მიღებული შედეგების მიხედვით, კომბინირებულმა მკურნალობამ მნიშვნელოვნად შეამცირა დაავადების რეციდივისა და სიკვდილის რისკი მხოლოდ იმუნოთერაპიასთან შედარებით [3].

კლინიკურმა დაკვირვებებმა ასევე აჩვენა, რომ:

• პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილში ძლიერდებოდა სიმსივნის საწინააღმდეგო T-ლიმფოციტების აქტივობა;
• იმუნური პასუხი ხანგრძლივად ნარჩუნდებოდა;
• უსაფრთხოების პროფილი ძირითადად მისაღები იყო და გვერდითი მოვლენები უმეტესად მსუბუქი ან საშუალო სიმძიმის გახლდათ.

მნიშვნელოვანია, რომ მიმდინარე კვლევები უკვე მოიცავს ათასობით პაციენტს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში. მიმდინარეობს III ფაზის ფართომასშტაბიანი კლინიკური კვლევებიც, რომელთა მიზანია დაადასტუროს, მართლაც აუმჯობესებს თუ არა ეს ტექნოლოგია საერთო გადარჩენას და გრძელვადიან პროგნოზს სხვადასხვა ტიპის სიმსივნის შემთხვევაში [2–5].

თუმცა მეცნიერები რამდენიმე მნიშვნელოვან შეზღუდვასაც უსვამენ ხაზს.

პირველი გამოწვევა არის დრო — ვაქცინის ინდივიდუალური წარმოება რამდენიმე კვირას საჭიროებს, რაც სწრაფად პროგრესირებადი სიმსივნეების დროს შეიძლება პრობლემად იქცეს.

მეორე გამოწვევაა ღირებულება. თითოეული პაციენტისთვის ცალკე გენომური კვლევის, ბიოინფორმატიკული ანალიზისა და ინდივიდუალური წარმოების აუცილებლობა მკურნალობას მნიშვნელოვნად აძვირებს.

მესამე საკითხი არის ხელმისაწვდომობა. ამ ეტაპზე მსგავსი ტექნოლოგია მხოლოდ მაღალსპეციალიზებულ საერთაშორისო ონკოლოგიურ ცენტრებში ინერგება, სადაც არსებობს შესაბამისი ლაბორატორიული, ბიოინფორმატიკული და საწარმოო ინფრასტრუქტურა.

სწორედ ამიტომ, მიუხედავად შთამბეჭდავი სამეცნიერო პროგრესისა, პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული ვაქცინები ამჟამად ჯერ კიდევ ექსპერიმენტული, სწრაფად განვითარებადი მიმართულებაა და მათი ფართო დანერგვა დამოკიდებული იქნება მომავალი კვლევების შედეგებსა და ჯანდაცვის სისტემების მზადყოფნაზე.

საერთაშორისო გამოცდილება

პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული თერაპიული ვაქცინები დღეს მსოფლიოს წამყვანი ონკოლოგიური კვლევითი ცენტრების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა. კვლევებში მონაწილეობენ როგორც აკადემიური ინსტიტუტები, ისე ბიოტექნოლოგიური კომპანიები, რომლებიც თანამშრომლობენ საერთაშორისო ონკოლოგიურ ქსელებთან.

განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მელანომას, ფილტვის, მსხვილი ნაწლავის, შარდის ბუშტისა და პანკრეასის კიბოს. მიმდინარე კვლევების მიზანია დადგინდეს, რომელ პაციენტებში მიიღწევა ყველაზე დიდი კლინიკური სარგებელი და როგორ შეიძლება ვაქცინების ინტეგრირება უკვე დამტკიცებულ მკურნალობის მეთოდებთან [1–5].

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) ხაზს უსვამს, რომ პერსონალიზებული მედიცინის განვითარებასთან ერთად აუცილებელია ხარისხის, უსაფრთხოების, ეთიკური სტანდარტებისა და სამართლიანი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. თანამედროვე ონკოლოგიური ინოვაციების წარმატება დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ მათ ეფექტიანობაზე, არამედ იმაზეც, თუ რამდენად შეძლებენ სხვადასხვა ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემები ამ ტექნოლოგიების დანერგვას [6].

ექსპერტების შეფასებით, მომდევნო ათწლეულში პერსონალიზებული იმუნოთერაპია შესაძლოა გახდეს ონკოლოგიის განვითარების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება, თუმცა მისი ფართო დანერგვა საჭიროებს:

• III ფაზის ფართომასშტაბიანი კლინიკური კვლევების წარმატებით დასრულებას;
• წარმოების პროცესის გაიაფებას;
• ბიოინფორმატიკული პლატფორმების განვითარებას;
• გენომური კვლევების ხელმისაწვდომობის გაზრდას;
• საერთაშორისო რეგულაციური სტანდარტების ჰარმონიზაციას.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული კიბოს ვაქცინები ჯერ კლინიკურ პრაქტიკაში ხელმისაწვდომი არ არის. ამის მიზეზი მხოლოდ პრეპარატის მაღალი ღირებულება არ არის. ტექნოლოგიის დანერგვა მოითხოვს მაღალსპეციალიზებულ ინფრასტრუქტურას, მრავალპროფილურ გუნდებსა და თანამედროვე ლაბორატორიულ შესაძლებლობებს.

ქვეყნისთვის პრიორიტეტულ მიმართულებებს წარმოადგენს:

• გენომური მედიცინის ეტაპობრივი განვითარება;
• მოლეკულური დიაგნოსტიკის გაფართოება;
• ბიოინფორმატიკის სპეციალისტების მომზადება;
• საერთაშორისო კლინიკურ კვლევებში აქტიური მონაწილეობა;
• ხარისხისა და ბიოუსაფრთხოების თანამედროვე სტანდარტების დანერგვა.

საქართველოში სამედიცინო მეცნიერების განვითარებისთვის მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება აკადემიურ სივრცეებს, მათ შორის www.gmj.ge, სადაც ქვეყნდება საერთაშორისო სამეცნიერო ნაშრომები და თანამედროვე მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მასალები.

ასევე განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ხარისხის მართვის საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვას, რასაც ხელს უწყობს www.certificate.ge, რადგან პერსონალიზებული ბიოტექნოლოგიური პრეპარატების უსაფრთხო გამოყენება შეუძლებელია მკაცრი ხარისხობრივი კონტროლის გარეშე.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუცილებელია მოსახლეობისთვის სანდო ინფორმაციის მიწოდება. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება www.sheniekimi.ge და www.publichealth.ge, რომლებიც საზოგადოებას აწვდიან მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ სამედიცინო ინფორმაციას და ხელს უწყობენ სამეცნიერო მიღწევების სწორ ინტერპრეტაციას.

მითები და რეალობა

მითი: კიბოს ვაქცინა უკვე არსებობს და კიბოს სრულად კურნავს.

რეალობა: ამჟამად საუბარია პერსონალიზებულ თერაპიულ ვაქცინებზე, რომლებიც ჯერ კიდევ კლინიკური კვლევების ეტაპზეა და ყველა ტიპის კიბოსთვის დამტკიცებული არ არის [2,3].

მითი: ეს ვაქცინა პროფილაქტიკურია.

რეალობა: იგი გამოიყენება უკვე დიაგნოზირებული სიმსივნის დროს და არა კიბოს თავიდან ასაცილებლად.

მითი: ახალი ვაქცინები ჩაანაცვლებს ქირურგიასა და ქიმიოთერაპიას.

რეალობა: არსებული მონაცემებით, ისინი განიხილება როგორც დამატებითი თერაპია და არა სტანდარტული მკურნალობის შემცვლელი [3,4].

მითი: ყველა პაციენტი ერთნაირ სარგებელს მიიღებს.

რეალობა: ეფექტიანობა დამოკიდებულია სიმსივნის ბიოლოგიურ თავისებურებებზე, გენეტიკურ მახასიათებლებსა და ინდივიდუალურ იმუნურ პასუხზე.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

არის თუ არა პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული კიბოს ვაქცინა უკვე ფართოდ ხელმისაწვდომი?

არა. ამ ეტაპზე ტექნოლოგია ძირითადად კლინიკური კვლევების ფარგლებში გამოიყენება.

შეუძლია თუ არა ამ ვაქცინას კიბოს სრულად განკურნება?

არსებული მტკიცებულებები აჩვენებს პერსპექტიულ შედეგებს, თუმცა ამჟამად მისი სრული სამკურნალო ეფექტის შესახებ საბოლოო დასკვნა არ არსებობს.

ყველა ონკოლოგიურ პაციენტს შეუძლია ასეთი მკურნალობის მიღება?

არა. პაციენტების შერჩევა დამოკიდებულია სიმსივნის ტიპზე, გენეტიკურ მახასიათებლებზე, დაავადების სტადიასა და კლინიკური კვლევის კრიტერიუმებზე.

რამდენი დრო სჭირდება ვაქცინის დამზადებას?

ინდივიდუალური წარმოების პროცესი, როგორც წესი, რამდენიმე კვირას მოიცავს, რადგან თითოეული პრეპარატი კონკრეტული პაციენტისთვის მზადდება.

შეიძლება თუ არა მომავალში ასეთი მკურნალობა საქართველოშიც გახდეს ხელმისაწვდომი?

დიახ. თუმცა ამისთვის აუცილებელია შესაბამისი ინფრასტრუქტურის, გენომური მედიცინის, ბიოინფორმატიკის, ხარისხის მართვის სისტემებისა და საერთაშორისო თანამშრომლობის შემდგომი განვითარება.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

პერსონალიზებული ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავაზე დაფუძნებული თერაპიული ვაქცინები ონკოლოგიაში ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ ინოვაციას წარმოადგენს. პირველი კლინიკური შედეგები მიუთითებს, რომ ზოგიერთ პაციენტში შესაძლებელია იმუნური პასუხის მნიშვნელოვანი გაძლიერება და დაავადების რეციდივის რისკის შემცირება, თუმცა ტექნოლოგია ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა და საჭიროებს ფართომასშტაბიანი III ფაზის კვლევების დასრულებას.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მთავარი ამოცანა მხოლოდ ახალი ტექნოლოგიის შექმნა არ არის. თანაბრად მნიშვნელოვანია მისი უსაფრთხოების, ხარისხის, ეფექტიანობისა და ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. წინააღმდეგ შემთხვევაში არსებობს რისკი, რომ ინოვაციური მკურნალობა მხოლოდ შეზღუდული რესურსების მქონე პაციენტებისთვის გახდეს ხელმისაწვდომი.

საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია უკვე დღეს დაიწყოს მომავლისთვის მზადება — გენომური მედიცინის განვითარება, კვლევითი ინფრასტრუქტურის გაძლიერება, საერთაშორისო კლინიკურ კვლევებში მონაწილეობა და თანამედროვე ხარისხობრივი სტანდარტების დანერგვა. სწორედ ამ გზით იქნება შესაძლებელი, რომ მომავალში ქართველ პაციენტებსაც ჰქონდეთ წვდომა უახლეს, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ონკოლოგიურ ტექნოლოგიებზე.

წყაროები

1. Nature. Personalized mRNA cancer vaccines: recent advances and future perspectives. Available from: https://www.nature.com/
2. Nature Medicine. Individualized neoantigen mRNA vaccines in cancer immunotherapy. Available from: https://www.nature.com/nm/
3. The New England Journal of Medicine. Personalized RNA neoantigen vaccines with pembrolizumab in melanoma. Available from: https://www.nejm.org/
4. Moderna. Individualized Neoantigen Therapy Program. Available from: https://www.modernatx.com/
5. BioNTech. Individualized Cancer Immunotherapy Programs. Available from: https://www.biontech.com/
6. World Health Organization. Cancer – Key facts. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer